Tanbasá akontese “up and down” entre jerasaun X, Y no Z iha Timor-Leste?

Saida mak jerasaun X, Y, no Z. No refere ba sesé?

Jerasaun X, define nudar jerasaun antigu nebe eziste iha rai ida nee. Hanesan beila-sira tunmai itak avo-sira.

- Populasaun timor hahun moriis ona desde tempu antigu, nebe mak itak beila-sira ezistin no horik iha rai Timor. Kuaze ke maioria husi sira mak analfabtizasaun no falta rekursu sustentavel. Ein fin ke akontesen kolonizasaun iha rain nee husi portugeze-sira nebe taman no buka rekursu natural ke favoravel ba sira atu lori fila sai husi itak rain.

Entaun saida mak itak beiala-sira halon durante tempu konlonizasaun. Klaru ke antes nee portugeze-sira okupan hotu numerozu populasaun timor hodi sai atan ba sira atu halo servisu iha itak rai rasik. Servisu-sira mak hanesan fila rai, kee rai, kuda alimentu-sira atu favorese sirak kabun no mós ba populasaun nebe konsideran hanesan “atan” atu bele sobrevive nafatin no kontinua halao servisu.

Hafoin de tempu mós laon, ita(beiala-sira) no portugeze-sira komesan kria relasaun diak husi amizade entre sira rasik. Iha ikus portugeze-sira nebe mak hatenen uituan konaba edukasaun, tenta atu hanorin itak beiala-sira no komesan kria fatin ensinu aprendizajen, iha termu seluk “eskola”. Durante prosesu ensinu aprendizajen ba itak beiala-sira komesa ativu no benefita sirak kapasidae, entaun balu husi sira komesan hatene termu “edukasaun” iha aplikasaun ka utilizasaun.

No populasaun-sira balu mak dezenvolven diak sirak kapasaide no hatenen buat diak husi tempu kolonizasaun. Balu sain matenek no balu sain masteradu. Nunee-nunee deit too tempu invazaun Indonezia. Nebe mak itak inan-aman(nebe mak sei pertense hela ba jerasaun X) dezenvolven edukasaun iha itak rain hafoin funu entre ita ho Indonezia. Iha paragrafu laos konta saida mak akontesen iha funu neba, maibé koalia kona prosesu krisaun ensinu aprendizajen entre jerasaun X durante tempu invazaun.

No prosesu ensinu aprendizajen laon diak. Barak mak deskobren sirak an konaba edukasaun nebe sira fotin iha eskola nebe mak naharii tan husi indoneziu-sira. No barak mak servisun, até ke balu ba rai liur iha momentu neba.

Entaun jerasaun X kualifikan iha ensinu aprendizajen durante tempu kolonizasaun no invazaun estranjeiru-sira. Maske enfrentan teror no terus oioin iha itak rain. Até ke balu husi jerasaun X mak barak sain mestre/a, diretor, no kaer ukun iha estadu Timor.

Entaun sirak reputasaun iha ensinu aprendizajen diak-liu duke jerasaun Y?

Jerasaun Y, katak jerasaun klaran nebe mak hola parte hanesan itak inan-aman ka adultu-sira nebe mak moriis hahu husi tinan 1970z, 1980z no fin iha 1990.

Jerasaun Y, hafoin tempu troka no komesan mosu modernizasaun uituan(nebe barak mak sei foti fatin iha jerasaun Z) iha itak rain. Maibé mós rekursu komesan dezenvolve ona iha rai Timor. Ka ho liafuan seluk ita bele dehan sira mak oan ka jerasaun tutan husi jerasaun X nee rasik.

Bainhira jerasaun X nee holan parte ba asesu ensinu aprendizajen, tantu eskolar, governal ka sosial. Entaun sira hakarak hatutan ba sira jerasaun Y atu nunee bele mantein tradisaun ka bele dezenvolve liu tan liu sira.

Maske ein termuz de nee, kuarter husi jerasaun Y mak ladun tau preokupasaun ba dezenvolvimentu sirak an iha fasilidade nebe mak maizumenus hapar ona ba sirak ensinu aprendizajen. No balu mak uzan oportunidade didiak, balu mós estragan oportunidade nebe fornesen hela ba sira iha rain nee.

Entaun tanbasá mak sira mak uza oportunidade didiak no balu lae?

Hanesan ita hatenen, iha tempu 1990z mai kraik, komesan ezisiti ona telekomunikasaun. Tantu liuhusi televizaun, radiu nebe bele dehan modernu duke ida antigu, no telemovel. Husi sira nee mak sikat leet iha populasaun Y-sira. Entaun komesan iha dezekilibriu entre ensinu aprendizajen no telekomunikasaun. Nebe mak afeta iha maneira jerasaun Y-sira lori. Nufin balu uzan sasan modernu  didiak, no balu uzan ladiak.

Hodi nunee mak, barak husi jerasaun Y mak rareras(average) ho estilumoriis, edukasaun, no oportunidade iha eskola, governu no sosiedade, sain menus duke sira husi jerasaun X. Tanba iha tempu neba bainhira jerasaun X-sira koñesen konaba edukasan, nunee mak sira interesante tebes atu foti asaun ba rekursu nebe mak nafó husi portugeze-sira no indoneziu-sira. Maibe asaun nee reversifikadu. Jerasaun Y mak minoria hakarak deskobre benefisiu husi rekursu nebe dezenvolve tan iha rain nee. Entaun barak mak saugati deit uza dukasaun didiak, no sira desiden deit atu ba servisu iha rai-liur deit.

Hanesan ita haree hafoin ukun-an, sira jerasaun X mak kontinua kaer governu nafatin.

No jerasaun Z, mak numerozu jerasaun nebe moriis husi tinan 1990 mai kraik no bá tan iha 2000z tunmai, ho utilizasaun aas ba mudansa no avansa teknolojiku!

Iha parte nee mak interesante tebes duke jerasaun nain-rua liuba. Bainhira ita dehan interesante tanba maioria husi jerasaun nee mak utiliza rekursu oioin no modernu nebe nafó husi era globalizaun. Iha oportunidade boot ba jerasaun Z, nebe mak dezenvolve sirak kapasidade intelektual, sosial no kultural ho intesidade aas husi saida mak sira hetan husi tempu modernu nee. Ein termuz de teknolojia.

Bainhira ita temi tempu modernu, sasan-sira mós modernu liu tan. Estilumoriis jerasaun Z mós modernu liu tan duke sira anterior nee. Asesu ba edukasaun nebe numerozu teb-tebes. Sira husik sirak-an atu kolekta buat foun-sira hotu no aumezmu tempu sira hakarak koko buat foun-sira liuhusi avansu teknolojia nebe iha rain nee dezenvolve ona.

Barak mak husi jerasaun Z hola parte iha proseseu hotu-hotu nebe fornesen liuhusi era globalizasaun. Tuir ezemplu, telekomunikasaun nebe avansu, edifisiu nebe hariin bara-barak, infraestrutura nebe montan iha munisipiu/fatin-fatin, eskola no universidade nebe ho fasilidade diak, servisu nebe fornese iha kada area, ema nebe mak ho estilumoriis modernu, nst. Nebe mak kompara asesu entre jerasaun nain-rua liu ba ho agora dadaun diferente. Basá iha tempu neba menus rekursu-sira.

Entaun iha kolokasaun ensinu aprendizajen, rareras(average) husi jerasaun Z mak aas-liu duke sira anterior. Intesidade ba dezenvolvimentu rekursu umanu mós aas-liu kompara ho sira anterior. Tanba sira orienta aan ona atu kaer estilumoriis nebe diak-liu no prontu atu servi ba nasaun. Tanba liuhusi era globalizasaun nee mak halo sira asesu oportunidade diak ba iha edukasaun individual, sosial no kultural. Barak mak iha prosesu ensinu aprendizajen ho valor nebe kualifikadu duke jerasaun anterior. No benefisiu husi internet impaktu boot tebes ba sirak rekursu.

Maibé keta fó sala ba era globalizasaun, nebe mak barak husi jerasaun Z uza didiak atu promove no dezenvolve sirak kapasidade iha rekursu hotu-hotu. No barak husi ema modernu mós uza rekursu husi era globalizasaun ladiak-liu kompara ho jerasaun nain-rua anterior. Ho razaun tanba balu sai aditivu tebes ho rekursu nebe nafó husi tempu modernu refere. Tuir ezemplu, barak uza telemovel nebe kualidade diak-liu ba media sosial nebe mak ho maneira ladiak. Einvez de uza atu buka informasaun kompatibel ba edukasaun, etika ka estilumoriis, dalabarak sira uza kontrariu fali ho numerozu divertimentu. La kontrola no kolekta informasaun didiak atu dezenvolve sirak kapasidade. Devez sé sira dezenvolve liu tan sirak kapasidade,- entaun rekursu umanu iha rain nee mós kualidade no aprofundu liu tan.

Purtantu, atu diminui asaun aditivu refere ba informasaun husi media sosial nebe la benefisa itak-an, karik mak nusá la koko atu sai aditivu ba informasaun kualidade, benefisial no importante ba dezenvolvimentu itak kapasidade no mós dezenvolvimentu ba rekursu idanebe mak diak-liu tan iha rai Timor. Sin divertimentu, maibe aloka tuir tempu nebe efikas ka paspas.

Maibé ein jeral, jerasazun Z mak iha oportunidade asesubelek ba era globalizasaun ka avansu teknolojiku nebe mak intensivu duke jerasaun X no Y iha rai Timor. Oportunidade mós mak rekursu umanu sei dezenvolve aas no sai kualidade liutan duke jerasaun nain-rua anterior. Tanba iha tempu modernu daudaun, fasilidade barak mak promove husi teknolojia. Edukasaun diak hetan apoiu husi teknolojia, komunikasaun sosial diak lori apoiu husi teknolojia, komersiu diak lori apoiu husi teknolojia, promove estilumoriis diak lori apoiu husi teknolojia, telekomunikasaun diak lori apoiu husi teknolojia, prazer ka divertimentu nebe halibur no promove kontentu liuhusi apoiu teknolijia, asesu informasaun/fatin no relasaun internasional diak liuhusi apoiu teknolojia, nst.

Bele mós hanaran tan jerasaun X1, Y1 no Z1, se karik populasaun-sira komesa moriis husi tinan rihun ida ba leten hafoin de jerasaun Z termina. No depende ba avansu tempu no  globalizasaun.

Husi informasaun saida mak nahakerek, bele fasilita koñesimentu kona ba mudansa rekursu umanu nebe ezisiti iha rai Timor. Hanesan faktu nebe bele haklean tan hanoin no konspira ba iha rekursu umanu nebe mak ekselente.

Nota: flou(you- for many people). Diak liu hakerek liafaun badak duke liafaun rebo-rebo hanesan ita+boot+sira. Aat-liu mak (ita+boot+sira+nia) Nusá la flouk, nee simples liu atu hakerek no komprende.